อุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด ตั้งอยู่ทางฝั่งตะวันตกของอ่าวไทย ในท้องที่อำเภอกุยบุรีและกิ่งอำเภอสามร้อยยอด จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ เป็นอุทยานแห่งชาติทางทะเลแห่งแรกของประเทศไทย เมื่อปี พ.ศ. 2509 มีเนื้อที่ทั้งหมดประมาณ 98.08 ตารางกิโลเมตร หรือ 61,300 ไร่

ข้อมูล เป็นอุทยานแห่งชาติทางทะเลที่น่าสนใจ และน่าพักผ่อน เนื่องจากบรรยากาศร่มรื่น อีกทั้งยังมีสถานที่ท่องเที่ยวใกล้เคียงที่น่าสนใจ
ประวัติความเป็นมา
มีสภาพภูมิประเทศเป็นภูเขาหินปูนสูงชัน ริมฝั่งทะเลสวยงามผสมกับที่ราบริมฝั่งทะเลที่เป็นหาดเลนและห้วงน้ำทะเลตื้น รวมตลอดถึงหมู่เกาะหินปูนในทะเลใกล้ชายฝั่ง ได้แก่ เกาะสัตกูด เกาะโครำ เกาะนมสาว เกาะระวิง เกาะระวาง และเกาะขี้นก มีพื้นที่ราบน้ำขังตลอดปีอยู่ทางด้านตะวันตกของอุทยานแห่งชาติ คือ ทุ่งสามร้อยยอด เป็นหนองน้ำจืดที่มีขนาดใหญ่ มีเนื้อที่ประมาณ 36.8 ตารางกิโลเมตร น้ำจืดในทุ่งสามร้อยยอดมีแหล่งกำเนิดมาจากเทือกเขาตะนาวศรีไหลผ่านห้วยโพระดก ห้วยขมิ้น ห้วยหนองคาง ห้วยไร่ตาพึง แล้วระบายลงสู่ทะเลตามคลองเขาแดง ทุ่งสามร้อยยอดนี้เป็นแหล่งอาหาร ที่สมบูรณ์ของนก มีปลาน้ำจืดและสัตว์น้ำนานาชนิด
ชื่อเขาสามร้อยยอด มีความเป็นมาหลายกระแส บ้างว่าเป็นเพราะมีต้นสามร้อยยอดขึ้นอยู่ หรือมียอดเขามากมายถึง 300 ยอด แต่คนส่วนใหญ่กล่าวขานกันจนเป็นตำนานสืบกันมาว่า ในสมัยที่เทือกเขายังเป็นเกาะอยู่ ได้มีเรือสำเภาจีนบรรทุกผู้โดยสารผ่านมาและได้ประสบกับลมพายุอย่างรุนแรง จึงได้นำเรือเข้ามาตามร่องน้ำด้านทิศตะวันตกของเกาะเพื่อหลบพายุ แต่เนื่องจากไม่ชำนาญพื้นที่เรือได้ชนกับหินโสโครก อับปางลง ผู้คนตะเกียกตะกายหนีขึ้นฝั่งได้ 300 คน จึงได้ตั้งชื่อว่า เกาะสามร้อยยอด ต่อมาระดับน้ำทะเลได้ลดลง เกาะจึงกลายเป็นภูเขา และชาวบ้านเรียกเพี้ยนเป็น เขาสามร้อยยอด บริเวณที่สันนิษฐานว่าเรือจมนั้นชาวบ้านเรียกว่า อ่าวทะเลสาบ
และจากนิทานพื้นบ้านเรื่อง "ตาม่องล่าย" ที่เล่าขานว่าเกิดที่อ่าวน้อย จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ มีว่า ตาม่องล่ายและยายรำพึงมีลูกสาวสวยชื่อ ยมโดย มีเจ้าลายจากเพชรบุรีและเจ้ากรุงจีน มาชอบพอสู่ขอ เจ้าลายสู่ขอจากยายรำพึง ส่วนเจ้ากรุงจีนขอจากตาม่องล่าย ยายตาก็มิได้ปรึกษากัน ในวันแต่งงานเจ้าลาย และเจ้ากรุงจีน ยกขันหมากมาทางเรือพร้อมกัน ต่างอ้างสิทธิที่จะแต่งงานกับ ยมโดย ตากับยายจึงทะเลาะกัน ตาม่องล่ายพาลโกรธ ยมโดย จึงได้จับฉีกเป็นสองซีก ซีกหนึ่งขว้างไปทางทิศตะวันออก กลายเป็น เกาะนมสาว ที่ชลบุรี อีกซีกหนึ่งขว้างไปทางทิศเหนือ กลายเป็น เกาะนมสาว ที่บ้านบางปู ตำบลสามร้อยยอด จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ซึ่งอยู่ในเขตอุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด เกาะนมสาวมีรูปร่างคล้ายหน้าอกผู้หญิง ที่เกาะมีหาดเล็กๆ ยาวประมาณ 50 เมตร เป็นที่ตั้งของศาลเจ้าแม่นมสาว ซึ่งชาวบ้านโดยเฉพาะที่มีอาชีพประมง จะนับถือเป็นพิเศษ
สอบถามรายละเอียด อุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด ต.เขาแดง อ.กุยบุรี จ.ประจวบคีรีขันธ์ 77150

สถานที่ท่องเที่ยวใกล้เคียงที่น่าสนใจ
- ถ้ำพระยานคร เป็นถ้ำขนาดใหญ่อยู่ในบริเวณหาดแหลมศาลา มี 3 คูหา โดยสองคูหามีปล่องด้านบน ส่วนด้านล่างในถ้ำเป็นป่า ต้นไม้ค่อนข้างสูงชะลูด ถ้ำพระยานครถูกค้นพบโดย พระยานคร ผู้ครองเมืองนครศรีธรรมราช แต่ไม่ทราบนามและในสมัยรัชกาลที่ 5 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ทรงทราบว่าถ้ำนี้สวยงามมาก จึงมีพระราชประสงค์ใคร่เสด็จประพาส จึงให้นายช่างประจำราชสำนักก่อสร้างพลับพลาแบบจตุรมุข ขนาดย่อมตั้งไว้บนเนินดินกลางถ้ำ พระองค์เสด็จประพาส เมื่อวันที่ 20 มิถุนายน พ.ศ. 2433 และทรงพระราชทานนามพลับพลานี้ว่า พระที่นั่งคูหาคฤหาสน์ ถ้ำพระยานครนี้จะ ต้องเดินเท้า ขึ้นไปจากหาดแหลมศาลาอีกประมาณ 430 เมตร
- ทุ่งสามร้อยยอด เป็นพื้นที่ชุ่มน้ำประเภทหนึ่ง มีพื้นที่ราบลุ่มกว้างใหญ่ที่เกิดขี้นเองตามธรรมชาติ มีน้ำขังหรือท่วมถึงตลอดทั้งปี มีทั้งส่วนที่เป็นน้ำจืดและน้ำกร่อย เป็นแหล่งที่มีองค์ประกอบทางชีวภาพและกายภาพ เป็นเอกลักษณ์ของระบบ ซึ่งมีความหลากหลายของชนิดพืช สัตว์ และธาตุอาหาร ทุ่งสามร้อยยอดเป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของ นกนานาชนิด ทั้งนกประจำถิ่นและนกอพยพตามฤดูกาล นับเป็น แหล่งดูนกที่สำคัญ อีกแห่งหนึ่งของประเทศ มีเนื้อที่ประมาณ 36.8 ตารางกิโลเมตร หรือ 23,000 ไร่
- ถ้ำแก้ว อยู่ห่างจากที่ทำการอุทยานแห่งชาติไปทางบ้านบางปูประมาณ 16 กิโลเมตร อยู่ในบริเวณหุบเขาจันทร์ เป็นถ้ำที่มี หินงอกหินย้อย ที่สวยงาม ลักษณะเด่นของหินงอกหินย้อยที่ส่วนใหญ่ค่อนข้างใสและโปร่งแสง การเดินชมถ้ำค่อนข้างลำบาก เนื่องจากภายในถ้ำมืดมาก และพื้นไม่เรียบเต็มไปด้วยหินใหญ่น้อยระเกะระกะ จึงจำเป็น ต้องใช้ตะเกียงเจ้าพายุหรือไฟฉาย และมีเจ้าหน้าที่อุทยานฯนำทาง ใช้เวลาเที่ยวชมภายในถ้ำประมาณ 2 ชั่วโมง

จากกรุงเทพฯ ขับมุ่งตรงสู่ จ.เพชรบุร จากตัวเมืองเพชรบุรี ท่านจะผ่านทางเข้าหาดชะอำ ซึ่งอยู่ทางด้านซ้ายมือ (เป็นสี่แยกไฟแดง) ไม่ต้องเลี้ยว ให้ขับตรงไปอีกประมาณ 25 กม. ท่านจะถึงตัวอำเภอหัวหิน จากตัวเมืองหัวหินใช้ทางหลวงหมายเลข 3219 เพื่อมุ่งหน้าสู่ อ.สามร้อยยอด พอถึง ถึงหลักกิโลเมตรที่ 286.5 ให้ท่านเลี้ยวเข้าสู่อุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด (มีป้ายบอกทางตลอด) ขับไปอีก ประมาณ 14 กม. ก็จะถึงที่ทำการอุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด