พะเยา เป็นเมืองเก่าแก่เมืองหนึ่งแห่งล้านนาไทย เดิมมีชื่อว่า “ ภูกามยาว ” หรือ พยาว แปลว่าหมู่บ้านดอยยาว ก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. ๑๖๓๘ โดยพ่อขุนศรีจอมธรรม กษัตริย์ราชวงศ์ลัวะจังคราชหิรัญนครเงินยางเชียงแสน และเจริญรุ่งเรืองสูงสุดในสมัยพ่อขุนงำเมือง ต่อมามีการเปลี่ยนแปลงการปกครองตามอิทธิพลของอาณาจักรต่างๆ ที่ผลัดกันมีอำนาจในแถบนี้ จนถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ พยาวเปลี่ยนชื่อเป็นพะเยา และรวมอยู่กับจังหวัดเชียงราย จนในปี พ . ศ . ๒๕๒๐ จึงได้รับการจัดตั้งขึ้นเป็นจังหวัดพะเยา
พะเยาเป็นเหมือนเมืองผ่านที่นักท่องเที่ยวมักมองข้ามและเลยไปเที่ยวจังหวัดเชียงรายเสียมากกว่า แต่พะเยาก็เป็นจังหวัดที่มีแหล่งท่องเที่ยวที่สวยงามมีชื่อหลายแห่ง โดยเฉพาะป่าเขาพนาไพรที่ยังคงสมบูรณ์ดูร่มรื่นด้วยต้นไม้ใหญ่ที่ยังเต็มพื้นที่ของจังหวัด ถึงแม้ในอดีตจะเคยมีการตัดต้นไม้เป็นจำนวนมาก แต่เวลาที่ล่วงเลยไปทำให้ป่ากลับมาค่อย ๆ สมบูรณ์ทำให้พะเยาดูสดชื่นและมีป่าที่สมบูรณ์อีกครั้ง มีกว๊านพะเยาที่ดูพระอาทิตย์ตกยามเย็นได้สวย มีผลไม้ที่ขึ้นชื่อและมีรสหวานไม่แพ้ที่ไหน ๆ คือ ลิ้นจี่ จะออกมากในช่วงเดือนพฤษภาคม มีเครื่องจักสานผักตบชวาฝีมือดี รูปทรงทันสมัยผลิตที่บ้านสันม่วง พร้อมกับมีอุทยานแห่งชาติหลายแห่งที่มีความหลากหลายของแหล่งท่องเที่ยวให้นักท่องเที่ยวได้เดินทางมาสัมผัส เช่น อุทยานแห่งชาติดอยภูนาง ที่มีนกยูงมากที่สุดในภาคเหนือ อุทยานแห่งชาติภูซาง มีน้ำตกน้ำอุ่น ๓๓ องศาเซลเซียส ทำให้วันนี้พะเยาไม่อาจเป็นจังหวัดที่ใคร ๆ จะมองข้ามไปได้ พะเยามีเนื้อที่ประมาณ ๖ , ๓๓๕ ตารางกิโลเมตร
แบ่งการปกครองออกเป็น ๗ อำเภอ ๒ กิ่งอำเภอ ได้แก่
อำเภอเมืองพะเยา
อำเภอจุน
อำเภอเชียงคำ
อำเภอเชียงม่วน
อำเภอดอกคำใต้
อำเภอแม่ใจ
อำเภอปง
กิ่งอำเภอภูซาง
กิ่งอำเภอภูกามยาว
อาณาเขต
ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอพาน อำเภอป่าแดด และอำเภอเทิง จังหวัดเชียงราย
ทิศตะวันออก ติดต่อกับแขวงไชยบุรี สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว และอำเภอท่าวังผา อำเภอบ้านหลวง อำเภอเมือง จังหวัดน่าน
ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภองาว จังหวัดลำปาง และอำเภอสอง จังหวัดแพร่
ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอวังเหนือ จังหวัดลำปาง และอำเภอเวียงป่าเป้า จังหวัดเชียงราย ระยะทางจากอำเภอเมืองไปยังอำเภอต่างๆ
อำเภอดอกคำใต้ ๑๕ กิโลเมตร
อำเภอแม่ใจ ๒๔ กิโลเมตร
อำเภอจุน ๔๘ กิโลเมตร
อำเภอเชียงคำ ๗๖ กิโลเมตร
อำเภอปง ๗๙ กิโลเมตร
อำเภอเชียงม่วน ๑๑๗ กิโลเมตร
ระยะทางจากจังหวัดพะเยาไปจังหวัดใกล้เคียง
เชียงราย ๙๔ กิโลเมตร
อำเภอแม่สาย ( เชียงราย ) ๑๕๖ กิโลเมตร
ลำปาง ๑๓๑ กิโลเมตร
เชียงใหม่ ๒๒๒ กิโลเมตร

รถยนต์ สามารถเดินทางได้หลายเส้นทาง
เส้นทางที่ ๑ ใช้ทางหลวงหมายเลข ๓๒ ( สายเอเซีย ) ผ่านจังหวัดพระนครศรีอยุธยา อ่างทอง สิงห์บุรี นครสวรรค์ เข้าสู่ทางหลวงหมายเลข ๑ ที่นครสวรรค์ ผ่านอำเภอคลองขลุง จังหวัดกำแพงเพชร ตาก ผ่านอำเภอเถิน อำเภอสบปราบ อำเภองาว จังหวัดลำปาง เข้าสู่ตัวเมืองพะเยา ระยะทาง ๙๖๙ กิโลเมตร
เส้นทางที่ ๒ ใข้ทางหลวงหมายเลข ๓๒ ( สายเอเซีย ) ผ่านจังหวัดพระนครศรีอยุธยา อ่างทอง สิงห์บุรี นครสวรรค์ เลี้ยวขวาเข้าสู่ทางหลวงหมายเลข ๑๑๗ จนถึงพิษณุโลก แยกซ้ายเข้าสู่ทางหลวงหมายเลข ๑๒ ไปจนถึงสุโขทัย เลี้ยวขวาไปตามทางหลวงหมายเลข ๑๐๑ ผ่านอำเภอเด่นชัย จังหวัดแพร่ เลี้ยวซ้ายเข้าสู่ทางหลวงหมายเลข ๑๐๓ ผ่านอำเภอร้องกวาง เข้าสู่ทางหลวงหมายเลข ๑ ผ่านอำเภองาว เข้าสู่ตัวเมืองพะเยา ระยะทาง ๗๘๒ กิโลเมตร
เส้นทางที่ ๓ สามารถเดินทางเป็นวงรอบได้โดยใช้เส้นทางกรุงเทพฯ - นครสวรรค์ - พิษณุโลก - สุโขทัย - ศรีสัชนาลัย - เด่นชัย - แพร่ - ร้องกวาง - พะเยา ระยะทาง ๗๘๒ กิโลเมตร ขากลับใช้เส้นทางพะเยา - เชียงราย - แม่สรวย - เวียงป่าเป้า - ดอยสะเก็ด - เชียงใหม่ — ลำปาง - ตาก - กรุงเทพฯ ระยะทาง ๙๖๖ กิโลเมตร ใช้เวลาเดินทางประมาณ ๙ ชั่วโมง
รถโดยสารประจำทาง บริษัท ขนส่ง จำกัด มีรถโดยสารปรับอากาศและรถธรรมดาออกจากสถานีขนส่งสายเหนือ ถนนกำแพงเพชร ๒ สอบถามได้ที่ โทร . ๐ ๒๙๓๖ ๒๘๕๒-๖๖ หรือ www.transport.co.th บริษัท ขนส่ง จำกัด พะเยา โทร . ๐ ๕๔๔๓ ๑๓๖๓, ๐ ๕๔๔๓ ๑๔๘๘ รถเอกชนติดต่อบริษัท สยามเฟิร์สทัวร์ โทร . ๐ ๒๙๕๔ ๓๖๐๑ , ๐ ๕๔๔๓ ๑๘๖๕ สมบัติทัวร์ โทร . ๐ ๒๙๓๖ ๒๔๙๕ - ๙ , ๐ ๕๔๒๔ ๖๕๐๓ จากเชียงใหม่มีรถโดยสารประจำทางทั้งธรรมดา และปรับอากาศไป - กลับพะเยาทุกวัน ตั้งแต่ ๐๖ . ๐๐ - ๑๗ . ๓๐ น . รถออกทุก ๆ ครึ่งชั่วโมง สอบถามได้ที่สถานีขนส่งอาเขต เชียงใหม่ โทร. ๐ ๕๓๒๔ ๒๖๖๔
รถไฟ จากสถานีรถไฟหัวลำโพงสามารถนั่งรถไฟสายเหนือลงที่ลำปาง หรือเชียงใหม่ แล้วต่อรถโดยสารไปจังหวัดพะเยา สอบถามรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่การรถไฟแห่งประเทศไทย โทร . ๑๖๙๐ , ๐ ๒๒๒๐ ๔๓๓๔ , ๐ ๒๒๒๐ ๔๔๔๔ หรือ www.railway.co.th
เครื่องบิน ไม่มีเครื่องบินบินตรงไปจังหวัดพะเยา ต้องใช้เส้นทางกรุงเทพ - เชียงราย แล้วเช่าเหมารถมายังจังหวัดพะเยา สอบถามเที่ยวบินได้ที่
บริษัท การบินไทย โทร. ๑๕๖๖ , ๐ ๒๖๒๘ ๒๐๐๐ หรือ www.thaiairways.com
บริษัท ไทยแอร์เอเชีย โทร. ๐ ๒๕๑๕ ๙๙๙๙ หรือ www.airasia.com
บริษัท โอเรียนท์ ไทยแอร์ไลน์ โทร. ๑๑๒๖ หรือ www.onetwo-go.com